Yıllar önce, küresel enerji dinamiklerindeki değişimin ve Türkiye’nin potansiyelinin tartışılmaya başlandığı dönemde, genellikle temkinli bir sessizlikle karşılaşıyorduk. O günlerde, Ulusal Kanal’daki “Biz Yaparız” programında bu konuları gündeme taşımak, ülkenin geleceği için bir sorumluluk paylaşma çabamızın bir parçasıydı. Bugünse, TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın konuya verdiği önem, artık bu konunun somut bir zemin kazandığını göstermektedir. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumluluk, vatanseverliğin gerektirdiği sabır ve halkımıza karşı duyduğumuz vicdani sorumlulukla, savunma sanayi ekseninde derinlemesine inceleyeceğiz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların tükenme eğilimleri ve jeopolitik krizlerin oluşturduğu arz güvenliği tehdidi doğrultusunda ciddi bir paradigma değişikliği yaşamaktadır. Rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir kaynaklar değerli olsalar da, modern sanayi toplumlarının ve özellikle de stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu kesintisiz “baz yük” enerjisini tek başına sağlayamamaktadırlar. Bu yapı, nükleer enerjiyi yeniden gündemimize almak zorunda bırakmıştır.

Son yirmi yılda Türkiye, jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık hedefleri çerçevesinde savunma sanayisinde önemli bir büyüme dönemine girmiştir. Sektörün 2025 tahminlerine göre 10 milyar doların üzerinde ihracatı ve rekor düzeydeki Ar-Ge harcamaları, teknoloji geliştirme kapasitemizin ne denli arttığını göstermektedir. Ancak bu büyük endüstriyel kapasite; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yoğun enerji tüketen altyapıların elektrik ve termal ısı taleplerini benzeri görülmemiş seviyelere çıkarmıştır.

Sektörel enerji tüketim boyutunu rakamlarla ifade etmek, konunun ciddiyetini anlayabilmek açısından önemlidir. ASELSAN’ın tesislerindeki yıllık enerji tüketimi 120 milyon kWh seviyelerindedir. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan yerleşkesindeki ağır sanayi operasyonlarının bu rakamı katbekat aştığı, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin de benzer bir yoğunluk talep ettiği aşikardır. Türk Savunma Sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerjisinin geleneksel yollarla temin edilmesi; savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi durumlar için büyük riskler barındırmaktadır. Bu zafiyetleri aşmanın tek yolu, “ada modunda” bağımsız çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmek olacaktır. Ve bu mikroşebekelerin lokomotifi kesinlikle toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha fazla bulunan ve kendi başına nükleer silah yapımına uygun olmayan, uzun ömürlü ve düşük düzeyde radyoaktif atık üreten kritik bir hammadde niteliğindedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde tespit edilen toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elementin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin yataklarına sahip ülkelerin başında yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervi yaklaşık 380 bin ton düzeyindedir. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha kapsamlı jeolojik analizleri, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların dahil edilmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’si olduğu öngörülmektedir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezerv, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını yıllar boyunca karşılayabilecek bir potansiyeli barındırmaktadır. Bu toprakların altında yatan bu zenginlik, bir lütuf değil, onu işleyecek bilimsel iradeyi göstermemiz için bize emanet edilen bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtın yakılmasından daha karmaşık bir bilimsel altyapıya ihtiyaç duyar. Toryum-232, reaktörde bir nötron alarak toryum-233’e dönüşür, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde bir beta bozunumu ile bölünebilir (fissile) uranyum-233’e dönüşür.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en büyük öncüsü, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibidir. Arık hocamızın kıdemli liderlik ettiği “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanıtılmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe çarptırılarak yoğun bir nötron akışı oluşturulur ve sistemin nötron jeneratörüne dönüşümü gerçekleştirilir. Bu sistemin en devrimsel niteliklerinden biri, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmış olmasıdır. Acil bir durumda hızlandırıcının elektriği kesildiğinde proton demeti durur, nötron kaynağı kapanır ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde durur. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerdeki erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimiz buruk ve vicdanımız mahcup. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini yıllar boyunca askıya almış, bu toprakların bilimsel atılımını durdurmuştur. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürme kapasitesine sahip ve bu öngörüleri somut projelere dönüştürebilen kıymetli bilim insanlarımızdan biriydi.

Kazanın ardından eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın ardında sabotaj olabileceği ihtimalini, Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist güçlerin müdahalesini gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye erişmiş olması nedeniyle hedef alındığını düşünüyorum” diyen Metin Arık Hocamızın bu çağrısı, yıllar geçse de zihinlerimizde yankılanmaktadır. Bu dosya, Kaşif Kozinoğlu, Uğur Mumcu ve Muhsin Yazıcıoğlu dosyalarında sergilenen o cesur, kararlı ve vatansever duruşla, Adalet ve İç